Kanal T'de Artun Çağa'nın sunduğu Eksen programına konuk olan eski Ekonomi Bakanı ve ekonomist Derviş Kemal Deniz, KKTC ekonomisinin geleceğine ilişkin önemli uyarılarda bulundu. Deniz, inşaat sektöründeki durgunluk, casino turizmine bağımlılık, kamu maliyesi ve uluslararası ekonomik ilişkiler konusunda kapsamlı değerlendirmeler yaptı.

Eski Ekonomi ve Turizm Bakanı, ekonomist Derviş Kemal Deniz, Kanal T'de Artun Çağa'nın hazırlayıp sunduğu Eksen programında Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ekonomisinin mevcut durumunu ve geleceğini değerlendirdi. Son yıllarda ekonominin büyük ölçüde inşaat sektörü ve casino turizmine bağımlı hale geldiğini belirten Deniz, bu yapının sürdürülebilir olmadığını vurguladı. İnşaat sektöründeki yavaşlamanın etkilerinin henüz tam olarak hissedilmediğine dikkat çeken Deniz, ekonomik daralmanın 2027 yılında daha belirgin hale gelebileceği uyarısında bulundu. Siyasi partilerin seçim öncesinde gerçekçi ekonomik programlar ortaya koyması gerektiğini söyleyen Deniz, kamu yönetiminden turizm politikalarına, uluslararası finans sisteminden gençlerin geleceğine kadar birçok konuda değerlendirmelerde bulundu.

Kanal T ekranlarında yayınlanan Eksen programında gazeteci Artun Çağa'nın sorularını yanıtlayan eski Ekonomi Bakanı ve ekonomist Derviş Kemal Deniz, KKTC ekonomisinin son yıllarda geçirdiği dönüşümü, sektörlerde yaşanan sorunları ve geleceğe yönelik riskleri ele aldı.

Ülke ekonomisinin özellikle son dört-beş yıllık süreçte üç önemli gelişmeden etkilendiğini ifade eden Deniz, COVID-19 salgını, salgın sonrasında inşaat sektöründe yaşanan hızlı büyüme ve Kıbrıs sorununa bağlı gelişmelerin ekonomik yapıyı önemli ölçüde değiştirdiğini söyledi.

Deniz, salgın sonrasında oluşan ekonomik hareketliliğin özellikle inşaat sektöründeki büyümeyle ivme kazandığını, ancak Güney Kıbrıs'ta taşınmaz mallarla ilgili başlatılan hukuki süreçlerin sektörde belirsizlik yarattığını savundu.

“EKONOMİK YAVAŞLAMANIN ETKİLERİ HENÜZ TAM OLARAK HİSSEDİLMEDİ”

İnşaat sektöründeki yavaşlamanın ekonominin tamamına henüz yansımadığını belirten Deniz, mevcut durumu hızla ilerleyen bir aracın fren yapmasına benzetti.

Bir aracın fren yapıldıktan hemen sonra durmadığını, önce hız kaybederek zaman içerisinde durma noktasına geldiğini anlatan Deniz, ekonomide de benzer bir sürecin yaşanabileceğine dikkat çekti.

Sektördeki hareketliliğin geçmiş projeler nedeniyle devam ediyor gibi görünebileceğini belirten Deniz, asıl ekonomik etkilerin zaman içerisinde ortaya çıkabileceğini ifade etti.

İnşaat sektörünün oluşturduğu büyüme ivmesinin durakladığını dile getiren Deniz, bu durumun yalnızca müteahhitleri değil, inşaatla bağlantılı bütün ekonomik faaliyetleri etkileyebileceğini söyledi.

Deniz, ekonomik yavaşlamanın etkilerinin yıl sonundan itibaren daha belirgin hissedilebileceğini belirterek, gerekli önlemlerin şimdiden alınması gerektiğini vurguladı.

“EKONOMİYİ İNŞAAT VE CASİNO TURİZMİ ÜZERİNE KURDUK”

KKTC ekonomisinin son yıllarda iki temel sektör üzerinden geliştiğine işaret eden Deniz, bunların inşaat ve casino turizmi olduğunu söyledi.

Bu ekonomik modelin uzun vadede sürdürülebilir olmadığını savunan Deniz, özellikle casino otellerinin yarattığı ekonomik hareketliliğin yalnızca turizm gelirlerinden ibaret olmadığını ifade etti.

Casino otellerinde çalışan kişilerin konut kiraladığını, alışveriş yaptığını, araç kiraladığını veya satın aldığını belirten Deniz, bu faaliyetlerin piyasada önemli bir ekonomik canlılık oluşturduğunu anlattı.

Ancak bu sektörlerde yaşanabilecek bir daralmanın, dolaylı olarak birçok işletmeyi ve çalışanı etkileyebileceği uyarısında bulundu.

Deniz, inşaat ve casino turizminin aynı dönemde ekonomik zorluklarla karşılaşmasının ülke ekonomisi açısından ciddi sonuçlar doğurabileceğini belirtti.

Toplumun son yıllarda oluşan ekonomik hareketliliğin devam edeceği beklentisi içerisinde olduğunu ifade eden Deniz, bu beklentinin gerçekçi ekonomik analizlerle değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.

“EKONOMİK SIKINTILAR SOSYAL SORUNLARI DA BERABERİNDE GETİREBİLİR”

Ekonomide yaşanabilecek daralmanın yalnızca finansal sonuçlar doğurmayacağını belirten Deniz, küçük ada toplumlarında ekonomik krizlerin sosyal ve psikolojik etkilerinin daha ağır hissedilebileceğini söyledi.

Ekonomik sıkıntıya giren bireylerin çevrelerindeki gelişmelerden daha fazla etkilenebileceğini ifade eden Deniz, özellikle iş kaybı, gelir azalması ve yaşam standartlarının gerilemesi gibi sorunların toplumsal huzuru olumsuz etkileyebileceğine dikkat çekti.

Döviz kurlarında yaşanabilecek olası yükselişin de ekonomik sıkıntıları artırabileceğini dile getiren Deniz, bu tür gelişmelere karşı önceden hazırlık yapılması gerektiğini söyledi.

Deniz, ekonomik daralmaya ilişkin öngörülerinin gerçekleşmesini istemediğini özellikle vurgulayarak, inşaat sektörünün yeniden toparlanmasını ve döviz piyasasında beklediği olumsuzlukların yaşanmamasını temenni etti.

ÇAĞA: “YENİ PROJELER BAŞLAMIYOR, MEVCUT PROJELER TAMAMLANIYOR”

Programda inşaat sektörünün mevcut durumuna ilişkin değerlendirmelerde bulunan Artun Çağa da sektör temsilcilerinden edindiği bilgileri paylaştı.

Tapu işlemlerindeki yoğunluğun devam etmesine rağmen bunun büyük ölçüde daha önce satılmış konutların tamamlanması ve sahiplerine teslim edilmesinden kaynaklandığını belirten Çağa, yeni projelerin başlamadığı yönündeki sektör değerlendirmelerine dikkat çekti.

Çağa, mevcut projelerin önemli bölümünün 2029 yılına kadar tamamlanacağına ilişkin tahminler bulunduğunu, yeni yatırım ve satışların canlanmaması halinde sektörün bu tarihten sonra daha büyük sorunlarla karşılaşabileceğinin konuşulduğunu aktardı.

İnşaat sektörünün çok sayıda alt sektörü beslediğini belirten Çağa, ekonominin yalnızca bu alana dayanmasının bir ada ülkesi için doğru olmadığını ifade etti.

“CASİNO TURİZMİYLE KLASİK TURİZM BİRLİKTE GELİŞTİRİLMELİ”

Turizm sektöründeki yapısal sorunlara da değinen Deniz, casino turizmi ile geleneksel tatil turizminin birbirine alternatif olarak değerlendirilmemesi gerektiğini söyledi.

Geçmişte Kuzey Kıbrıs'ın İngiltere başta olmak üzere uluslararası pazarlarda deniz, kum ve güneş turizmiyle tanıtıldığını hatırlatan Deniz, o dönemlerde büyük tur operatörleriyle önemli görüşmeler ve anlaşmalar yapıldığını anlattı.

Tur operatörlerinin uzun süreli konaklama için yeterli yatak kapasitesi talep ettiğini, ancak büyük otellerin önemli bölümünün casino müşterilerine öncelik vermesinin sorun yarattığını belirten Deniz, geçmişte iki turizm modeli arasında denge kurulamadığını ifade etti.

Günümüzde turizm alışkanlıklarının değiştiğini ve daha kısa süreli tatillerin yaygınlaştığını belirten Deniz, bu değişimin yeni fırsatlar oluşturabileceğini kaydetti.

Casino otellerinin haftanın belirli günlerini casino müşterilerine, diğer günlerini ise uluslararası tur operatörlerinden gelecek turistlere ayırabileceğini söyleyen Deniz, böylece mevcut konaklama kapasitesinin daha verimli kullanılabileceğini ifade etti.

“TURİST SADECE OTELDE KALMAMALI, EKONOMİNİN TAMAMINA KATKI SAĞLAMALI”

Klasik turizmin geliştirilmesinin ülke ekonomisine daha geniş bir katkı sağlayabileceğine dikkat çeken Deniz, tatil amacıyla gelen turistlerin restoranlara gideceğini, araç kiralayacağını ve çeşitli hizmetlerden yararlanacağını belirtti.

Bu nedenle turizm politikasının yalnızca otellerin doluluk oranına odaklanmaması gerektiğini ifade eden Deniz, turist harcamalarının ekonominin farklı alanlarına yayılmasını sağlayacak bir model geliştirilmesini önerdi.

Geçmişte yalnızca İngiltere pazarından önemli sayıda turist getirilebildiğini hatırlatan Deniz, doğru pazarlama ve planlamayla bu pazarın yeniden geliştirilebileceğini söyledi.

Güney Kıbrıs'ın geleneksel turizmde önemli bir rekabet gücüne sahip olduğunu belirten Deniz, Kuzey Kıbrıs'ın da mevcut doğal güzellikleri ve turizm altyapısını daha etkin kullanması gerektiğini ifade etti.

“2027 YILINDA TURİZMDE SIKINTI YAŞAYABİLİRİZ”

İnşaat sektöründeki gerilemeye casino turizminde yaşanabilecek sorunların da eklenmesinin ekonomik riskleri artıracağını vurgulayan Deniz, turizm politikalarında yeni bir planlamaya ihtiyaç duyulduğunu söyledi.

Casino otelciliği ile geleneksel turizmin birbirini destekleyecek şekilde düzenlenmesi gerektiğini ifade eden Deniz, bu iki alanın birlikte değerlendirilmemesi halinde 2027 yılında turizm sektöründe sıkıntılar yaşanabileceği uyarısında bulundu.

Deniz, turizmde sürdürülebilirliğin yalnızca tesis yatırımlarıyla değil, uluslararası pazarlama, ulaşım, tur operatörleriyle ilişkiler ve doğru planlamayla sağlanabileceğini kaydetti.

“CASİNO TURİZMİNİN ULUSLARARASI DENETİMİ GÜÇLENDİRİLMELİ”

Casino sektörünün ekonomiye katkısını kabul ettiğini belirten Deniz, bu sektöre karşı olmadığını ancak uluslararası finansal standartlara uygun bir düzenleme yapılması gerektiğini söyledi.

Sektörün yeterince denetlenmemesi halinde uluslararası para hareketleri ve kayıt dışı ekonomiyle ilgili sorunların gündeme gelebileceğini belirten Deniz, bunun bankacılık sistemini de etkileyebileceği görüşünü dile getirdi.

Deniz, inşaat sektörünün taşınmaz mallara ilişkin davalardan etkilendiğini hatırlatarak, gelecekte casino turizminde de uluslararası finansal denetim kaynaklı sorunlarla karşılaşılabileceği uyarısında bulundu.

KKTC bankacılık sisteminin uluslararası para transferlerinde Türkiye üzerinden işleyen mekanizmalara bağımlı olduğunu belirten Deniz, bu nedenle finansal düzenlemelerin ihmal edilmemesi gerektiğini vurguladı.

“SEÇİM ÖNCESİNDE SİYASİ PARTİLER EKONOMİK GERÇEKLERİ ANLATMALI”

Yaklaşan seçimlerin de ele alındığı programda Deniz, siyasi partilerin ekonomik sorunları yalnızca vaatlerle geçiştirmemesi gerektiğini söyledi.

Hem iktidarın hem de muhalefetin mevcut ekonomik tabloyu halka açık biçimde anlatması gerektiğini belirten Deniz, sorunların nasıl çözüleceğine ilişkin somut politikalar ortaya konulmasını istedi.

Deniz, ekonomik sıkıntıların görmezden gelinerek yalnızca daha iyi bir gelecek vaat edilmesinin yeterli olmadığını belirtti.

Siyasi partilerin kısa ve uzun vadeli hedeflerini açıklaması gerektiğini ifade eden Deniz, seçmenlerin karşılaşılabilecek ekonomik riskler konusunda bilgilendirilmesinin önemine dikkat çekti.

“YENİ HÜKÜMET ÖNCE DURUM TESPİTİ YAPMALI”

Seçimlerin ardından hangi siyasi parti iktidara gelirse gelsin öncelikle mevcut ekonomik yapının kapsamlı analizini yapması gerektiğini söyleyen Deniz, ülke yönetimini büyük bir işletmenin yönetimine benzetti.

Bir işletmede sorunların çözümü için öncelikle mevcut durumun belirlenmesi gerektiğini anlatan Deniz, devlet yönetiminde de aynı yaklaşımın uygulanabileceğini ifade etti.

Ekonominin sürdürülebilirliğini engelleyen unsurların tespit edilmesi gerektiğini belirten Deniz, kısa vadede halkı rahatlatacak, uzun vadede ise yapısal sorunları çözecek politikaların birlikte yürütülmesini önerdi.

Deniz, siyasi yönetimlerin geçmişte yapılan hataları kabul etmesinin ve bu hataların nasıl düzeltileceğini açıklamasının halkın güveni açısından önemli olduğunu söyledi.

“100 GÜNÜN SONUNDA HALKA HESAP VERİLMELİ”

Siyasette gördüğü en önemli eksikliklerden birinin hesap verebilirlik olduğunu belirten Deniz, hükümetlerin belirli dönemlerde faaliyetlerini kamuoyuyla paylaşması gerektiğini ifade etti.

Seçimlerden sonra göreve gelecek hükümetin ilk 100 günün sonunda yaptığı çalışmaları, karşılaştığı sorunları ve bunlara yönelik çözüm planlarını açıklamasının önemine dikkat çekti.

Deniz, bu yaklaşımın yönetim ile toplum arasında güven ilişkisi oluşturabileceğini belirtti.

“BÜTÇE AÇIKLARININ GERÇEK NEDENLERİ ARAŞTIRILMALI”

Kamu maliyesine ilişkin değerlendirmelerde de bulunan Deniz, bütçe açıkları ve devlet borçlanmasının nedenlerinin ayrıntılı biçimde incelenmesi gerektiğini söyledi.

Kamu istihdamı, maaş politikaları, yatırım tercihleri ve harcamaların bütçe üzerindeki etkilerinin ayrı ayrı değerlendirilmesini isteyen Deniz, kamu maliyesinde kalıcı iyileşme sağlanması için sorunların kaynağının doğru tespit edilmesinin önemini vurguladı.

Bütçe açığının yalnızca sonuç olduğunu belirten Deniz, bu sonucu ortaya çıkaran etkenlerin belirlenmeden doğru ekonomik politika üretilemeyeceğini ifade etti.

Siyasi yönetimlerin toplumsal tepkilerden kaçınmak amacıyla popülist politikalara yönelebileceğini söyleyen Deniz, buna rağmen uzun vadeli mali disiplin hedeflerinden vazgeçilmemesi gerektiğini kaydetti.

“BU İŞ DOST AHBAP MESELESİ DEĞİL, MEMLEKETİ SEVME MESELESİDİR”

Kamu yönetiminde liyakat konusuna da değinen Deniz, ülkede yeterli bilgi ve deneyime sahip insan kaynağı bulunduğunu ancak bu kaynağın her zaman doğru değerlendirilmediğini savundu.

Kamu kurumlarında görev dağılımının daha iyi planlanması gerektiğini ifade eden Deniz, siyasi görüşler veya kişisel yakınlıklar nedeniyle bazı nitelikli çalışanların geri planda kalabildiğini belirtti.

Devlet yönetiminde esas ölçütün kişisel ilişkiler değil, toplumsal yarar olması gerektiğini vurgulayan Deniz, “Bu iş dost, ahbap meselesi değil, memleketi sevme meselesidir” dedi.

“VATAN SEVGİSİ, GELECEK NESİLLERE YAŞANABİLİR BİR ÜLKE BIRAKMAKTIR”

Toplumsal refahın bireysel zenginlikten daha önemli olduğunu belirten Deniz, ülkenin ekonomik olarak güçlenmesinin gelecek nesiller açısından yaşamsal öneme sahip olduğunu ifade etti.

Gençlerin yurt dışında eğitim almasının veya çalışmasının doğal olduğunu belirten Deniz, ancak kendi ülkelerine dönmek istediklerinde güvenli ve ekonomik açıdan güçlü bir ortam bulabilmeleri gerektiğini söyledi.

Deniz, ülkenin yalnızca bugün yaşayan insanlar için değil, gelecekte yaşayacak nesiller için de ekonomik fırsatlar sunan bir yapıya kavuşması gerektiğini vurguladı.

Vatan sevgisinin yalnızca sembollerle ifade edilemeyeceğini belirten Deniz, asıl vatan sevgisinin gelecek nesillere yaşanabilir bir ülke bırakmak olduğunu dile getirdi.

“EĞİTİM SEKTÖRÜNDE YAŞANANLAR ÜLKENİN GELECEĞİNİ ETKİLİYOR”

Ekonominin çeşitlendirilmesi gerektiğini belirten Deniz, eğitim sektörünün KKTC açısından stratejik öneme sahip olduğunu söyledi.

Ancak son dönemde gündeme gelen sahte diploma olaylarının ülkenin eğitim alanındaki itibarını olumsuz etkilediğini savunan Deniz, bu tür gelişmelerin ekonomik yapının temel unsurlarına zarar verebileceği görüşünü dile getirdi.

İnşaat ve casino turizmine dayalı büyümenin yanında eğitim gibi uzun vadeli ekonomik değer yaratabilecek sektörlerin güçlendirilmesi gerektiğini ifade etti.

“KIBRIS ADASI ÜZERİNDEKİ HAKLARIMIZI EKONOMİK GÜCE DÖNÜŞTÜRMELİYİZ”

Kıbrıs sorununun ekonomik boyutuna da değinen Deniz, Kıbrıslı Türklerin ada üzerindeki haklarının uluslararası ilişkilerde daha etkin savunulması gerektiğini belirtti.

Deniz, 1960 ortaklık düzeninden doğduğunu savunduğu hakların yalnızca siyasi müzakerelerle sınırlı değerlendirilmemesi gerektiğini ifade etti.

Kıbrıslı Türklerin doğal kaynaklar ve uluslararası ekonomik ilişkiler konusunda daha aktif politikalar geliştirmesi gerektiğini belirten Deniz, ekonomik gücün uluslararası ilişkilerde önemli bir unsur olduğunu söyledi.

Kıbrıs sorununda anlaşmaya varılamamış olmasının ekonomik ve uluslararası hak arayışından vazgeçilmesi anlamına gelmemesi gerektiğini savundu.

“İKİLİ VERGİ ANLAŞMALARI YABANCI YATIRIMLARIN ÖNÜNÜ AÇABİLİR”

KKTC'nin uluslararası ekonomik ilişkilerinin geliştirilmesi için yapılması gerekenler konusunda da önerilerde bulunan Deniz, ikili vergilendirme anlaşmalarının önemine dikkat çekti.

Yabancı yatırımcıların yatırım yaptıkları ülkede ödedikleri vergilerin kendi ülkelerindeki vergi yükümlülükleriyle ilişkilendirilmesinin önemli olduğunu belirten Deniz, bu tür anlaşmaların yatırım ortamını daha cazip hale getirebileceğini ifade etti.

KKTC'nin tanınma sorunu nedeniyle bu anlaşmaların yapılmasında güçlüklerle karşılaşabileceğini kabul eden Deniz, buna rağmen uluslararası ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi için girişimlerde bulunulması gerektiğini söyledi.

Deniz, uluslararası finansal denetim ve kara para aklamayla mücadele alanlarında faaliyet gösteren kuruluşlarla ilişkilerin geliştirilmesini de önerdi.

“DOĞRUDAN TİCARET VE ULUSLARARASI EKONOMİK İLİŞKİLER YENİDEN GÜNDEME GETİRİLMELİ”

2004 yılında Avrupa Birliği ile ekonomik ilişkiler çerçevesinde gündeme gelen doğrudan ticaret ve limanlarla ilgili girişimlerin yeniden ele alınması gerektiğini ifade eden Deniz, ekonomik açılım için kararlı bir dış politika yürütülmesini istedi.

Bu süreçlerin kolay olmadığını belirten Deniz, uluslararası uzmanlardan destek alınması, güçlü ekipler oluşturulması ve uzun vadeli bir diplomatik çalışma yürütülmesi gerektiğini söyledi.

Uluslararası ekonomik ilişkilerin yalnızca Türkiye üzerinden yürütülmesine bağlı kalınmaması gerektiğini savunan Deniz, KKTC'nin kendi kurumları, uzmanları ve iş insanlarıyla da aktif girişimlerde bulunmasının önemine dikkat çekti.

“ULUSLARARASI GÖRÜŞMELER MANŞETTE KALMAMALI”

Bakanlık yaptığı dönemde uluslararası kuruluşlarla çeşitli temaslarda bulunduğunu anlatan Deniz, bu temasların önemli fırsatlar ortaya çıkardığını ancak bürokratik engeller nedeniyle bazı hedeflere ulaşılamadığını söyledi.

Uluslararası ilişkilerde sürekliliğin önemini vurgulayan Deniz, görüşmelerin yalnızca kamuoyuna duyurulmasının yeterli olmadığını ifade etti.

Başarı için doğru planlama, hazırlık ve kararlı takip gerektiğini söyleyen Deniz, uluslararası görüşmelerin somut sonuçlara dönüştürülmesinin önemini vurguladı.

Deniz, “Görüşülemez, hayır görüşülür. İkna edilemez, edilir. Ama süreklilik ister. İnat ister ve plan ister” sözleriyle uluslararası ilişkilerde izlenmesi gerektiğini düşündüğü yaklaşımı anlattı.

“GENÇLERİN ÖNÜNÜ AÇACAK YENİ BİR VİZYONA İHTİYAÇ VAR”

Kuzey Kıbrıs'ın uluslararası alanda daha fazla yer alabilmesi için üniversitelerin, iş insanlarının, uzmanların ve gençlerin katkısının önemli olduğunu belirten Deniz, ekonomik kalkınmanın güçlü bir uluslararası vizyonla desteklenmesi gerektiğini söyledi.

Ülkede ve yurt dışında yaşayan nitelikli gençlerin önemli bir potansiyele sahip olduğunu ifade eden Deniz, bu insan kaynağının değerlendirilebilmesi için uluslararası ilişkilerin güçlendirilmesini istedi.

Deniz, siyasi ve ekonomik politikaların kısa vadeli çıkarlar yerine toplumsal hedeflere odaklanması gerektiğini belirterek, dünyayla daha güçlü ilişkiler kurabilen bir KKTC görmek istediğini dile getirdi.

Programın sonunda Deniz, uluslararası ekonomik ilişkilerde ilerlemenin sabır, süreklilik, planlama ve kararlılıkla mümkün olabileceğini yineledi.