Gümrük Birliği, “Made in Europe” ve SAFE...
Türkiye ile AB için somut fayda üretecek üç kritik dosya, şimdi Kıbrıs’ta sonucu belirsiz bir müzakere sürecine bağlanmak isteniyor. Bu, ne etik ne de stratejiktir.
Son günlerde Kıbrıs Rum basınında yer alan haberler, Ankara ile Brüksel arasındaki en önemli dosyaların yeniden Kıbrıs meselesine bağlanmak istendiğini gösteriyor.
İddiaya göre, Türkiye-AB Gümrük Birliği’nin güncellenmesi, Türkiye’nin Sanayi Hızlandırma Yasası’ndaki “Made in Europe” tanımına dahil edilmesi ve Avrupa Güvenlik Eylemi (SAFE) programına katılması, Kıbrıs’ta iki taraf arasındaki görüşmelerin yeniden başlatılmasına yönelik desteğe bağlanacak.
Bu konunun Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen tarafından da gündeme getirildiği ve Türkiye’yi ziyaret edecek olan Avrupa Komisyonu’nun Kıbrıs Temsilcisi Raffaele Fitto tarafından da önerileceği ifade ediliyor.
Eğer bu doğruysa, karşımızda sadece Kıbrıs’la ilgili bir tartışma yok. Karşımızda, Türkiye-AB ilişkilerinin nasıl görüldüğüne dair çok daha derin bir sorun var.
1. Gümrük Birliği: 10 yıldır bekleyen, herkesin kaybettiği dosya
Türkiye-AB Gümrük Birliği’nin güncellenmesi, 10 yıldır masada duran bir dosya. 10 yıldır biriken sorunlara rağmen, hem AB hem Türkiye için açık fayda sağlayacak bir süreç bir türlü başlatılamadı.
Bugünkü Gümrük Birliği, 1995’in dünyasına göre yazıldı. Dijital ticaret yok, hizmetler yok, tarım kısıtlı, kamu alımları yok. Oysa bugün Türkiye ile AB arasındaki ticaret hacmi, tedarik zincirleri, enerji ve yeşil dönüşüm ihtiyacı, bambaşka bir çerçeveyi zorunlu kılıyor.
Güncelleme, sadece Türkiye’nin değil, Avrupa’nın da ihtiyacı. Avrupa sanayisi için Türkiye, ucuz işgücü değil, yakın, güvenilir ve üretim kapasitesi yüksek bir ortak. Buna rağmen dosyanın 10 yıl bekletilmesi, ardından da Kıbrıs şartına bağlanmak istenmesi, AB’nin Türkiye’ye bakışındaki stratejik körlüğü gösteriyor.
2. “Made in Europe”: Sanayi politikası mı, siyasi sopa mı..?
Geçen mart ayında Avrupa Komisyonu tarafından Sanayi Hızlandırma Yasası taslağı yayımlandı.
Buna göre otomotiv, kimya, batarya, yeşil enerji gibi kritik sektörlerde kamu alımları ve devlet teşviklerine dahil olmak için AB’de üretilmiş olma şartı getiriliyor. Fransa ve Almanya’nın uzlaşısına göre bu tanıma Avrupa Ekonomik Alanı ülkeleri ve Birleşik Krallık da dahil olabilecek.
Ancak dikkat çekici bir ayrıntı var: Elektrikli araçlar ve hibrit araçlar söz konusu olduğunda Türkiye’de üretilen araçlar bu tanıma dahil edilmedi.
Türkiye, yıllardır Avrupa otomotiv devlerinin en önemli üretim üssü. Bursa’da, Kocaeli’de, Sakarya’da üretilen araçlar Avrupa yollarında. Şimdi aynı araçlar, siyasi bir kararla “Avrupa’da üretilmiş” sayılmıyor.
Şimdi bir de bu konunun Kıbrıs müzakerelerinde ilerleme şartına bağlanması öngörülüyor. Yani mesele artık teknik bir sanayi kriteri olmaktan çıkıyor, siyasi bir pazarlık aracına dönüşüyor.
Oysa “Made in Europe” eğer gerçekten Avrupa’nın stratejik özerkliği için tasarlandıysa, Türkiye’yi dışarıda bırakmak, Avrupa’yı güçlendirmez, zayıflatır. Çin karşısında rekabet etmek isteyen bir Avrupa, Türkiye’nin üretim gücünü yanına almak zorundadır. Onu dışlamak, Avrupa sanayisini korumak değil, rakiplerine alan açmaktır.
3. SAFE: Güvenlikte Türkiye’siz Avrupa mümkün mü..?
Benzer bir tablo, savunma alanında da karşımıza çıkıyor.
Türkiye, AB’nin savunma projelerine destek sağlamak amacıyla oluşturduğu SAFE mekanizmasına başvuru yapmasına rağmen dahil edilmedi. Şimdi bu konunun da Kıbrıs müzakereleriyle ilişkilendirileceğine yönelik haberler gündeme geldi.
Bu, stratejik açıdan akıl tutulmasıdır.
Ukrayna savaşı, Avrupa’ya en acı şekilde gösterdi: Güvenlik, sadece Brüksel’de yazılan raporlarla sağlanmıyor. Avrupa’nın NATO’nun en büyük ikinci ordusuna, İHA’larda, zırhlılarda, mühimmatta kanıtlanmış bir üretim kapasitesine sahip Türkiye’ye ihtiyacı var.
Türkiye’yi SAFE dışında bırakmak, Avrupa güvenliğini artırmaz. Aksine, Avrupa’yı kendi kendine yetemeyen, dışa bağımlı bir yapıya mahkum eder.
Güvenlik gibi varoluşsal bir konunun, Kıbrıs’ta başlayıp başlamayacağı bile belli olmayan bir müzakereye bağlanması, uluslararası ilişkilerin ciddiyetine de uygun değildir.
4. Neden bağlanmamalı..? Etik ve stratejik iki neden
Türkiye-AB ilişkilerinin ilerletilmesine ilişkin en önemli dosyaların Kıbrıs meselesiyle ilişkilendirilmesi, AB’nin Türkiye ile ilişkilerini çok dar bir çerçeveden gördüğü anlamına geliyor.
Etik olarak kabul edilemez, çünkü Kıbrıs meselesi, Türkiye ile AB arasında bir pazarlık kozu değildir. Adada iki halk, iki irade, iki devlet gerçeği var.
Stratejik olarak da kabul edilemez, çünkü Türkiye ve AB için somut fayda üretecek ve ilişkilerin gelişmesini engelleyen sorunları çözecek bu konuların, Kıbrıs’ta başlaması öngörülen, sonucu belirsiz bir sürece bağlanması, her iki tarafı da kilitler. Sonuç üretmeyen bir süreç, sonuç üretecek üç dosyayı da rehin alır.
5. Kıbrıs’ta görüşme beklemek, adadaki gerçeklerle uyuşmuyor
Burada asıl sorulması gereken soru şu: Hangi görüşme, hangi zeminde başlayacak..?
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin (KKTC) varlığını ve siyasi eşitliğini reddeden herhangi bir yaklaşımın başarılı olması mümkün değildir. Bunu artık herkesin kabul etmesi gerekiyor.
Crans Montana’daki görüşmelerde ne olduğu hala hafızalarda. Orada Kıbrıs Rum tarafının gerçek ve samimi bir çözüm iradesine sahip olmadığı ve görüşmeleri tıkayan taraf olduğu anlaşıldı. Yıllardır aynı federasyon formülünün, aynı yöntemle, aynı sonuçsuzlukla dayatılması, çözüm değil, statükoyu uzatma çabasıdır.
Şimdi yine aynı sürecin başlatılmasının sonuç üreteceği veya Kıbrıs’ın geleceği için olumlu olacağını düşünmek, abesle iştigaldir.
Adada artık iki farklı devlet ve halkın varlığı gerçeği var. Artık AB ve uluslararası toplum için bu gerçeği tanımanın zamanı gelmiştir.
Sonuç: İki ayrı dosya, iki ayrı mantık
Türkiye-AB Gümrük Birliği güncellemesi ve “Made in Europe” kriteri konuları Kıbrıs meselesiyle ilişkilendirilmemelidir.
Gümrük Birliği, ekonomik rasyonaliteyle ilerlemeli. “Made in Europe”, sanayi gerçekleriyle ilerlemeli. SAFE, güvenlik ihtiyacıyla ilerlemeli. Kıbrıs ise, ancak adadaki iki devlet gerçeğini kabul eden, eşit ve egemen bir zeminde konuşulabilir.
Bunları birbirine bağlamak, ne Kıbrıs’ı çözer, ne Türkiye-AB ilişkisini ilerletir. Sadece herkesi kaybeden bir kısır döngüye hapseder.
Avrupa’nın önünde iki seçenek var: Türkiye’yi Kıbrıs üzerinden sıkıştırmaya çalışan dar bir siyaset, ya da Türkiye ile karşılıklı faydaya dayalı, stratejik bir ortaklık.
Birincisi, 10 yıldır denendi ve hiçbir şey kazandırmadı. İkincisini denemenin zamanı çoktan geldi.
SON SÖZ: Fitto’ya Mesaj - Kıbrıs, Pazarlık Masası Değildir
Avrupa Komisyonu’nun Kıbrıs Temsilcisi Raffaele Fitto’nun Türkiye ziyareti öncesinde bu mesajın net olarak verilmesi gerekiyor:
Türkiye, Gümrük Birliği’ni, “Made in Europe”u ve SAFE’i Kıbrıs üzerinden yapılacak bir pazarlığın konusu olarak görmeyecektir. Görmemelidir de.
Çünkü Kıbrıs, Türkiye-AB ilişkilerinde bir “şart” değil, başlı başına bir gerçekliktir. Ve o gerçeklik, iki egemen eşit devletin varlığıdır.
Fitto Ankara’ya eğer “Önce Kıbrıs’ta müzakereye dönün, sonra Gümrük Birliği’ni konuşalım” formülüyle geliyorsa, bilmelidir ki bu formül, 10 yıldır denenmiş ve iflas etmiş bir formüldür. Crans Montana’da çöken, Rum tarafının samimiyetsizliğiyle tıkanan bir süreci yeniden dayatmak, çözüm iradesi değil, oyalamadır.
Türkiye, AB ile ilişkilerini geliştirmek istiyor. Gümrük Birliği’ni güncellemek istiyor. Avrupa sanayisinin ve güvenliğinin bir parçası olmak istiyor. Ama bunu, KKTC’nin varlığını yok sayan bir dayatmanın karşılığında değil, eşit ve karşılıklı faydaya dayalı bir ortaklıkla yapmak istiyor.
O yüzden Ankara’dan Brüksel’e mesaj çok açık olmalıdır:
Kıbrıs’ı rehin alarak Türkiye ile ilerleyemezsiniz. Türkiye ile ilerlemek istiyorsanız, önce Kıbrıs gerçeğini kabul etmek zorundasınız.
Aksi halde, hem Gümrük Birliği kaybeder, hem “Made in Europe” kaybeder, hem SAFE kaybeder. En çok da Avrupa kaybeder.