KIB-TEK tartışması açıldığında aynı sigorta atıyor: Bir taraf “özelleştirelim” diyor, diğer taraf “kamuda kalsın” diye karşılık veriyor. Oysa karanlığı dağıtmak için önce arızanın nerede olduğunu bulmak gerekiyor.

Bir kurumun tapusunun devlette olması, yönetiminin siyasetin arka odasında yapılmasını gerektirmez. Kamu mülkiyeti ile siyasi vesayeti aynı pakete koyduğumuz sürece, her başarısızlığın faturasını halka göndeririz.

Asıl soru, KIB-TEK’in kime ait olacağı kadar, hangi kurallarla ve kimlerin eliyle yönetileceğidir. Direksiyonda liyakat yoksa aracın üzerindeki “kamu” ya da “özel” yazısı güvenli bir yolculuğu garanti etmez.

Dünyadaki kamu işletmeciliği deneyimleri, bu tartışmanın iki duvar arasına hapsedilemeyeceğini gösteriyor. Kamu mülkiyetini korurken profesyonel yönetimi, mali disiplini ve hesap verebilirliği güçlendirmek de mümkündür.

Norveç’in enerji işletmelerinden Singapur’un kamu şirketlerine uzanan farklı modeller, KIB-TEK için hazır reçeteler sunmaz. Ancak ortak bir ders verir: Kurumun sahibi olmakla günlük işlerine siyasi talimatlarla yön vermek farklı şeylerdir.

Fransa ve Almanya’daki enerji ve altyapı deneyimleri de kamu sahipliğinin kurumsal yönetim ve denetimle birlikte düşünülebileceğini hatırlatır. Dolayısıyla “kamununsa verimsizdir” hükmü de “kamununsa mutlaka kamu yararınadır” savunması da sorgulanmalıdır.

KIB-TEK için ihtiyaç duyulan şey, tabelasına “özerk” yazılması değildir. Siyasetin istediğinde kapısını açıp istediğinde yönetimini değiştirebildiği bir kuruma özerklik elbisesi giydirmek, eski düzeni yeni kumaşla örtmekten öteye geçmez.

Gerçek özerklik, yönetim koltuklarının seçim sonuçlarına göre el değiştiren emanet sandalyeler olmaktan çıkarılmasıyla başlar. O koltuklara oturanların güvencesi siyasi yakınlıkları, ölçüsü de partiye sadakatleri olamaz.

Yönetim kurulu liyakatle belirlenmeli; genel müdür, açık hedefler ve ölçülebilir bir performans üzerinden değerlendirilmelidir. Başarı ödüllendirilmeli, başarısızlığın hesabı sorulmalı; görev güvencesi sorumluluktan kaçış zırhına dönüşmemelidir.

Çünkü özerklik, denetimsizlik değildir. Siyasetin eli geri çekilirken kamuoyunun gözü daha fazla açılmalıdır.

Mali tablolar anlaşılır ve erişilebilir olmalı, ihale ve harcamalar şeffaf kurallara bağlanmalıdır. Vatandaş, ödediği faturanın hangi maliyetleri karşıladığını görebilmelidir.

Mali bağımsızlık da yalnızca bir kanun maddesiyle doğmaz. Geliriyle giderini yönetemeyen, yatırımını planlayamayan ve sürekli bütçeden destek bekleyen bir kurumun özerkliği, ilk mali sıkıntıda rehin kalır.

Ancak mali disiplin adına bütün yükü tüketicinin sırtına bırakmak da çözüm değildir. Kurumun içindeki kayıplar giderilmeden faturayı kabartmak, delik depoyu vatandaşın cebinden doldurmaya çalışmaktır.

Bu nedenle kayıp-kaçakla mücadele, verimli işletmecilik ve uzun vadeli yatırım planı birlikte yürütülmelidir. Maliyetleri gözeten tarifelerin sosyal boyutu ise açık, hedefli ve finansmanı belli desteklerle kurulmalıdır.

Dar gelirliyi korumak, kurumun hesaplarını belirsizliğe gömmeyi gerektirmez. Sosyal politikanın bedeli görünür olduğunda hem vatandaşın hakkı hem kurumun mali dengesi daha sağlam korunabilir.

KIB-TEK’in geleceğini yalnızca mülkiyet kavgasına sıkıştırmak, yönetim sorunlarını tartışmanın dışına iter. Böylece herkes kendi sloganını savunur, kurum ise aynı sorunlarla yoluna devam eder.

Oysa kamu mülkiyetini savunmanın en güçlü yolu, kamuya ait kurumu iyi yönetmektir. Bunun için de bağımsız denetimi, profesyonel kadroları ve hesap verme sorumluluğunu pazarlık konusu olmaktan çıkarmak gerekir.

KIB-TEK’e gerçek özerklik vermek isteyenlerin ilk sınavı, kuruma talimat verme ayrıcalığından vazgeçebilmeleridir. Şalter siyasetin elinde kaldıkça, özerklik sözü duvarda asılı bir vaat olarak kalır.